Tổng quan về đột quỵ não
Đột quỵ não xảy ra khi một mạch máu cung cấp cho não bị tắc nghẽn hoặc vỡ, khiến vùng não tương ứng bị tổn thương. Tùy vị trí và mức độ tổn thương, người bệnh có thể gặp yếu hoặc liệt nửa người, rối loạn thăng bằng, khó nói, khó nuốt, suy giảm nhận thức hoặc các vấn đề về cảm xúc.
Đột quỵ thường được chia thành hai nhóm chính:
- Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não): xảy ra khi dòng máu đến một vùng não bị tắc nghẽn.
- Đột quỵ xuất huyết não: xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ và gây chảy máu.
Điều trị cấp cứu càng sớm càng tốt có ý nghĩa quan trọng. Sau giai đoạn cấp, phục hồi chức năng sau đột quỵ là một phần thiết yếu nhằm giúp người bệnh lấy lại khả năng vận động, giao tiếp và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. American Stroke Association cũng nhấn mạnh rằng phục hồi chức năng nên bắt đầu khi người bệnh đủ ổn định về mặt y khoa và tiếp tục tùy theo nhu cầu cá nhân.
Phục hồi chức năng sau đột quỵ có mục tiêu gì?
Mục tiêu phục hồi không chỉ là làm cho tay chân khỏe hơn mà còn hướng tới khả năng độc lập trong sinh hoạt.
Một chương trình phục hồi có thể tập trung vào:
- Cải thiện sức mạnh và khả năng kiểm soát vận động.
- Phục hồi thăng bằng và khả năng đi lại.
- Cải thiện chức năng tay và các động tác tinh tế.
- Tập lại các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
- Cải thiện giao tiếp và ngôn ngữ khi có rối loạn.
- Hỗ trợ chức năng nuốt khi có khó nuốt.
- Cải thiện nhận thức và khả năng thực hiện nhiệm vụ.
- Phòng ngừa co rút, cứng khớp và biến chứng do bất động.
Các hướng dẫn phục hồi chức năng sau đột quỵ của American Heart Association/American Stroke Association nhấn mạnh vai trò của một ê-kíp đa chuyên ngành, thay vì chỉ dựa vào một phương pháp đơn lẻ.
Các bài tập phục hồi chức năng sau đột quỵ tại nhà
Không phải người bệnh nào cũng có thể thực hiện cùng một bài tập. Bài tập cần lựa chọn dựa trên mức độ yếu liệt, khả năng kiểm soát thân mình, thăng bằng và tình trạng tim mạch.
Lưu ý: Người bệnh nên được đánh giá bởi nhân viên y tế hoặc chuyên viên phục hồi chức năng trước khi bắt đầu chương trình tập tại nhà. Không tự tập các bài đứng hoặc đi nếu người bệnh chưa kiểm soát tốt thăng bằng.
1. Gương trị liệu cho tay yếu
Gương trị liệu là một phương pháp có thể được sử dụng trong phục hồi chức năng chi trên.
Cách thực hiện
Người bệnh ngồi trước bàn, đặt gương ở vị trí giữa hai tay sao cho hình ảnh của tay lành được phản chiếu trong gương.
Tay yếu đặt phía sau gương và cố gắng giữ yên. Người bệnh thực hiện các động tác đơn giản bằng tay lành như:
- Mở và nắm bàn tay.
- Gập và duỗi cổ tay.
- Di chuyển ngón tay.
- Đưa tay lên xuống.
Người bệnh tập trung quan sát hình ảnh phản chiếu và tưởng tượng rằng tay yếu cũng đang thực hiện động tác tương tự.
Có thể bắt đầu với thời gian ngắn và tăng dần tùy khả năng.
2. Thực hành vận động bằng hình ảnh
Mental practice là phương pháp yêu cầu người bệnh hình dung trước một động tác mà không nhất thiết phải thực hiện động tác đó ngay lập tức.
Ví dụ:
Người bệnh tưởng tượng mình đang đưa tay lên lấy một chiếc cốc, nắm lấy cốc và đưa về phía miệng.
Sau đó có thể chuyển sang thực hiện động tác thực tế trong khả năng cho phép.
Phương pháp này có thể được sử dụng như một phần bổ trợ của chương trình phục hồi, thay vì thay thế hoàn toàn việc tập vận động thực tế.
Bài tập phục hồi chân sau đột quỵ
3. Duỗi gối khi ngồi
Người bệnh ngồi vững trên ghế, hai bàn chân đặt trên sàn.
- Từ từ duỗi một chân về phía trước.
- Giữ trong vài giây.
- Hạ chân xuống.
- Thực hiện trong phạm vi vận động không gây đau.
Nếu người bệnh không thể tự kiểm soát chân, có thể cần người hỗ trợ.
4. Gập và duỗi cổ chân
Ở tư thế ngồi hoặc nằm:
- Kéo mũi bàn chân về phía người.
- Sau đó từ từ duỗi bàn chân ra.
- Thực hiện chậm và có kiểm soát.
Bài tập giúp duy trì tầm vận động của cổ chân và hỗ trợ chuẩn bị cho các hoạt động đứng, chuyển tư thế và đi lại.
5. Gập gối khi nằm
Người bệnh nằm ngửa, hai chân duỗi tương đối thoải mái.
Từ từ kéo gót chân về phía mông trong phạm vi có thể kiểm soát, sau đó đưa chân trở lại vị trí ban đầu.
Nếu chân yếu nhiều, người chăm sóc hoặc tay lành có thể hỗ trợ một phần động tác.
6. Tập kiểm soát thân mình
Khả năng kiểm soát thân mình là nền tảng quan trọng trước khi tập đứng và đi.
Người bệnh có thể bắt đầu bằng:
- Ngồi thẳng trên ghế có tựa.
- Giữ đầu và thân ở tư thế cân bằng.
- Chuyển trọng lượng nhẹ sang hai bên.
- Đưa tay về phía trước trong phạm vi an toàn.
- Trở lại vị trí trung tâm.
Không thực hiện khi người bệnh chưa có khả năng ngồi vững, vì nguy cơ té ngã.
Bài tập phục hồi tay sau đột quỵ
7. Gập và duỗi khuỷu tay
Người bệnh ngồi hoặc nằm ở tư thế ổn định.
Từ từ:
- Gập khuỷu tay.
- Đưa bàn tay về phía vai.
- Sau đó duỗi khuỷu tay trở lại.
Có thể dùng tay lành hỗ trợ tay yếu nếu cần.
8. Gập – duỗi cổ tay
Đặt cẳng tay lên bàn.
Từ từ đưa cổ tay:
- Lên trên.
- Xuống dưới.
- Sang hai bên nếu kiểm soát được.
Không cố ép khớp khi xuất hiện đau hoặc co cứng rõ.
9. Tập mở và nắm bàn tay
Đây là bài tập đơn giản nhưng hữu ích khi người bệnh còn khả năng vận động chủ động.
- Mở các ngón tay.
- Duỗi nhẹ các ngón.
- Sau đó nắm bàn tay lại.
- Thả lỏng.
Có thể sử dụng vật mềm và nhẹ để hỗ trợ luyện tập chức năng bàn tay khi phù hợp.
Tập đi và phục hồi thăng bằng
Khi người bệnh đã có khả năng đứng tương đối ổn định, chương trình phục hồi có thể tiến tới:
Giai đoạn 1: Chuyển trọng lượng
Tập chuyển trọng lượng từ chân này sang chân kia dưới sự giám sát.
Giai đoạn 2: Đứng có hỗ trợ
Sử dụng thanh song song, khung tập đi hoặc dụng cụ phù hợp nếu cần.
Giai đoạn 3: Tập bước
Bắt đầu bằng những bước ngắn, chú ý:
- Đặt bàn chân đúng vị trí.
- Kiểm soát đầu gối.
- Giữ thân mình thẳng.
- Không vội tăng tốc độ.
Giai đoạn 4: Tập các hoạt động chức năng
Khi đủ khả năng, người bệnh có thể luyện:
- Đứng lên – ngồi xuống.
- Bước qua vật cản thấp.
- Lên xuống bậc thang.
- Đi trong môi trường khác nhau.
Không nên tự tập đi một mình nếu người bệnh còn mất thăng bằng hoặc có nguy cơ té ngã cao.
Phục hồi chức năng không chỉ là tập tay chân
Một sai lầm phổ biến là chỉ tập trung vào tình trạng liệt.
Sau đột quỵ, người bệnh có thể gặp:
- Rối loạn ngôn ngữ.
- Khó nuốt.
- Suy giảm trí nhớ.
- Khó tập trung.
- Rối loạn cảm xúc.
- Trầm cảm hoặc lo âu.
- Khó thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.
Vì vậy, phục hồi chức năng cần được cá thể hóa và phối hợp nhiều chuyên ngành. American Stroke Association mô tả chương trình phục hồi có thể bao gồm vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, trị liệu ngôn ngữ, điều dưỡng phục hồi, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý.
Y học cổ truyền hỗ trợ phục hồi sau đột quỵ
Theo Y học cổ truyền, di chứng sau đột quỵ thường được quy vào phạm vi bán thân bất toại, khẩu nhãn oa tà, ngôn ngữ bất lợi… tùy biểu hiện lâm sàng.
Việc điều trị cần dựa trên biện chứng luận trị, không nên áp dụng một công thức chung cho tất cả người bệnh.
Các phương pháp có thể được sử dụng tùy trường hợp gồm:
Châm cứu
Có thể lựa chọn huyệt toàn thân kết hợp huyệt tại vùng chi yếu và các phương pháp châm cứu phục hồi chức năng phù hợp.
Một số huyệt thường được sử dụng trong thực hành YHCT có thể gồm:
- Túc Tam Lý.
- Dương Lăng Tuyền.
- Hợp Cốc.
- Khúc Trì.
- Ngoại Quan.
- Kiên Ngung.
- Hoàn Khiêu.
Tuy nhiên, phác đồ huyệt cần được cá thể hóa, đặc biệt ở người bệnh có tăng huyết áp, bệnh tim mạch, rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông/kháng kết tập tiểu cầu.
Điện châm
Điện châm có thể được sử dụng như một phương pháp hỗ trợ trong chương trình phục hồi vận động.
Việc lựa chọn huyệt, cường độ và tần số kích thích cần căn cứ vào tình trạng thực tế của người bệnh.
Xoa bóp – vận động trị liệu
Xoa bóp có thể được kết hợp với vận động trị liệu nhằm:
- Hỗ trợ thư giãn cơ.
- Duy trì tầm vận động.
- Hỗ trợ cảm nhận cơ thể.
- Chuẩn bị cho các bài tập vận động chủ động.
Xoa bóp không thay thế cho chương trình phục hồi vận động chủ động.
Có nên sử dụng thuốc hoặc thảo dược trong phục hồi sau đột quỵ?
Đây là vấn đề cần đặc biệt thận trọng.
YHCT có thể được sử dụng trong một số trường hợp dưới sự đánh giá và kê đơn của thầy thuốc. Tuy nhiên, người bệnh sau đột quỵ thường có thể đang sử dụng:
- Thuốc chống đông.
- Thuốc kháng kết tập tiểu cầu.
- Thuốc hạ huyết áp.
- Thuốc điều trị đái tháo đường.
- Thuốc hạ lipid máu.
Vì vậy, không nên tự ý dùng thuốc hoặc thảo dược, đặc biệt khi chưa kiểm tra nguy cơ tương tác thuốc.
Khi nào người bệnh không nên tự tập tại nhà?
Cần ngừng tập và đánh giá y tế khi xuất hiện:
- Đau ngực.
- Khó thở bất thường.
- Chóng mặt nhiều hoặc ngất.
- Đau đầu dữ dội đột ngột.
- Yếu liệt tăng lên đột ngột.
- Méo miệng hoặc nói khó xuất hiện mới.
- Rối loạn ý thức.
- Co giật.
- Té ngã hoặc chấn thương.
Nếu xuất hiện dấu hiệu thần kinh mới hoặc nặng lên đột ngột, cần coi đây là tình huống cấp cứu, không tiếp tục tập luyện tại nhà.
Phục hồi sau đột quỵ kéo dài bao lâu?
Không có một thời gian cố định cho tất cả bệnh nhân.
Một số người cải thiện rõ trong những tháng đầu, trong khi những người khác tiếp tục tiến bộ trong thời gian dài hơn. American Stroke Association lưu ý rằng phục hồi có thể tiếp tục nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm, tùy tình trạng và mục tiêu của từng người.
Điều quan trọng không phải là tập thật nhiều trong một thời gian ngắn mà là xây dựng chương trình phù hợp, an toàn và có tính liên tục.
Một số nguyên tắc giúp phục hồi tốt hơn
1. Tập đúng khả năng
Không nên lấy số lần tập làm mục tiêu duy nhất.
2. Tăng độ khó từng bước
Khi người bệnh kiểm soát tốt một động tác mới chuyển sang bài khó hơn.
3. Ưu tiên vận động có mục tiêu
Ví dụ thay vì chỉ gập duỗi tay, có thể tiến tới tập cầm cốc, lấy đồ vật hoặc thực hiện các hoạt động sinh hoạt.
4. Tập hai bên cơ thể
Bên lành cũng cần được duy trì vận động, đồng thời khuyến khích sử dụng bên yếu trong khả năng an toàn.
5. Phối hợp gia đình
Người chăm sóc nên hỗ trợ nhưng không làm thay hoàn toàn những việc bệnh nhân có khả năng tự thực hiện.
Kết luận
Phục hồi chức năng sau đột quỵ là một quá trình lâu dài, trong đó vận động trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và chăm sóc toàn diện có vai trò quan trọng.
Y học cổ truyền như châm cứu, điện châm, xoa bóp và các phương pháp YHCT khác có thể được cân nhắc như một phần của chương trình điều trị tích hợp khi được thực hiện bởi người có chuyên môn.
Điều quan trọng nhất là cá thể hóa chương trình phục hồi, đánh giá tiến triển thường xuyên và đảm bảo an toàn trong từng giai đoạn. Các hướng dẫn chuyên môn của AHA/ASA cũng nhấn mạnh sự phối hợp của đội ngũ đa chuyên ngành trong quá trình phục hồi sau đột quỵ.
Phòng khám chuyên khoa YHCT Trung Tín cam kết đồng hành cùng người bệnh trong quá trình phục hồi sau đột quỵ với các sản phẩm thảo dược chất lượng và hướng dẫn chăm sóc đúng khoa học.
📍 Địa chỉ: 388 Tỉnh Lộ 7, Ấp Trung Hòa, Xã Nhuận Đức, TPHCM
📞 Hotline: 02838926789
🌐 Website: thaoduoctrungtin.com
