Khò khè ở trẻ sơ sinh là tình trạng khiến nhiều cha mẹ lo lắng, đặc biệt khi trẻ phát ra tiếng rít hoặc tiếng huýt sáo khi thở. Ở trẻ nhỏ, khò khè thường liên quan đến tình trạng hẹp hoặc viêm các đường thở nhỏ, trong đó viêm tiểu phế quản do virus là một nguyên nhân thường gặp. Tuy nhiên, không phải mọi tiếng thở khò khè đều xuất phát từ phổi và mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nguyên nhân cũng như tình trạng hô hấp của trẻ.
Vì trẻ sơ sinh có đường thở nhỏ, tình trạng khó thở có thể diễn tiến nhanh. Cha mẹ cần biết cách nhận diện dấu hiệu bất thường, theo dõi khả năng bú và nhịp thở, đồng thời đưa trẻ đi khám kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu cảnh báo.
Khi nhận thấy khò khè ở trẻ sơ sinh, cha mẹ không nên chỉ dựa vào âm thanh để tự xác định nguyên nhân mà cần quan sát thêm nhịp thở, khả năng bú và tình trạng toàn thân của trẻ.
Khò khè ở trẻ sơ sinh là gì?
Khò khè là âm thanh có tính chất rít hoặc huýt sáo, thường nghe rõ hơn khi trẻ thở ra. Âm thanh này có thể xuất hiện khi đường thở bị hẹp do phù nề, dịch tiết hoặc co thắt.
Tuy nhiên, cha mẹ đôi khi gọi tất cả tiếng thở bất thường là “khò khè”. Trên thực tế, tiếng phát ra từ mũi bị nghẹt có thể giống tiếng khò khè nhưng không nhất thiết phản ánh tình trạng hẹp đường thở dưới.
Vì vậy, khi trẻ phát ra tiếng thở bất thường, bác sĩ cần đánh giá âm thanh xuất phát từ đâu, xuất hiện khi hít vào hay thở ra và trẻ có dấu hiệu khó thở hay không.
Nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh bị khò khè
Có nhiều nguyên nhân gây khò khè ở trẻ sơ sinh, từ tình trạng tăng tiết dịch đường hô hấp đến các bệnh lý như viêm tiểu phế quản hoặc nhiễm virus,hoặc những vấn đề liên quan đến đường thở.
Viêm tiểu phế quản
Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng của khò khè ở trẻ dưới 2 tuổi.
Viêm tiểu phế quản là tình trạng nhiễm virus gây viêm các đường thở nhỏ trong phổi. RSV là một tác nhân thường gặp. Trẻ có thể bắt đầu bằng sổ mũi, nghẹt mũi, ho rồi xuất hiện thở nhanh, khò khè hoặc tăng công thở.
Nhiễm virus đường hô hấp
Một số virus gây nhiễm trùng hô hấp có thể dẫn đến viêm và tăng tiết dịch trong đường thở, từ đó gây ho và khò khè.
Ở trẻ rất nhỏ, RSV đôi khi không gây sốt rõ ràng mà biểu hiện bằng bú kém, giảm hoạt động, kích thích hoặc khó thở. Một số trẻ nhỏ có thể xuất hiện những cơn ngừng thở.
Nghẹt mũi và tăng tiết dịch
Trẻ sơ sinh chủ yếu thở bằng mũi. Khi mũi bị tắc bởi dịch nhầy, tiếng thở có thể trở nên khò khè hoặc khụt khịt.
Điều này đặc biệt dễ nhận thấy khi trẻ đang bú hoặc ngủ.
Hen hoặc khò khè tái diễn
Hen có thể gây khò khè nhưng không nên vội chẩn đoán hen chỉ dựa vào một lần trẻ sơ sinh khò khè. Chẩn đoán hen ở trẻ rất nhỏ thường khó khăn và cần dựa vào diễn tiến, tiền sử và đánh giá của bác sĩ.
Dị vật đường thở
Nếu trẻ đột ngột ho sặc, khó thở hoặc khò khè sau một sự kiện nghi ngờ hít phải dị vật, cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Ở trẻ sơ sinh, nguyên nhân này ít phổ biến hơn so với nhóm trẻ lớn hơn nhưng vẫn cần được lưu ý khi triệu chứng xuất hiện đột ngột.
Trẻ sinh mổ có dễ bị khò khè hơn không?
Sinh mổ có liên quan đến nguy cơ gặp một số vấn đề hô hấp ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là thở nhanh thoáng qua do tình trạng thanh thải dịch phổi sau sinh chưa hoàn toàn. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên quan giữa sinh mổ và nguy cơ khò khè hoặc hen ở trẻ sau này. Tuy nhiên, không thể kết luận rằng trẻ sinh mổ thường bị khò khè. Khò khè ở trẻ sơ sinh có nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn nhiễm virus, viêm tiểu phế quản, tăng tiết dịch đường thở hoặc các bất thường đường thở, vì vậy cần đánh giá dựa trên triệu chứng cụ thể của từng trẻ.
Trẻ sơ sinh khò khè có nguy hiểm không?
Mức độ nguy hiểm của khò khè ở trẻ sơ sinh phụ thuộc vào nguyên nhân và tình trạng hô hấp đi kèm.
Một trường hợp trẻ chỉ nghẹt mũi, vẫn bú tốt, tỉnh táo và không có dấu hiệu tăng công thở có thể khác hoàn toàn với trẻ đang bị viêm tiểu phế quản nặng.
Điều quan trọng không chỉ là nghe tiếng khò khè mà phải đánh giá toàn trạng của trẻ:
- Trẻ có thở nhanh không?
- Có co lõm lồng ngực không?
- Có phập phồng cánh mũi không?
- Trẻ có bú được không?
- Có tím môi hoặc mặt không?
- Trẻ có những khoảng ngừng thở không?
- Trẻ có tỉnh táo và tương tác bình thường không?
Dấu hiệu nguy hiểm khi trẻ sơ sinh bị khò khè
Đây là phần rất quan trọng của bài.
Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám khẩn cấp hoặc cấp cứu nếu trẻ có:
- Khó thở rõ hoặc phải gắng sức để thở
- Co lõm lồng ngực
- Thở rất nhanh
- Tím môi hoặc mặt
- Có những cơn ngừng thở
- Trẻ lừ đừ, khó đánh thức
- Bú giảm rõ rệt hoặc không thể bú
- Có dấu hiệu mất nước
- Tình trạng hô hấp xấu đi nhanh.
Khi trẻ sơ sinh bị khò khè kèm khó thở, tím tái hoặc bú kém rõ rệt, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay.
Đặc biệt, trẻ dưới 6 tuần tuổi bị viêm tiểu phế quản có thể xuất hiện ngừng thở mà không có nhiều dấu hiệu hô hấp điển hình. Đây là nhóm cần được đặc biệt thận trọng.
Khi nào trẻ sơ sinh khò khè cần đi khám?
Cha mẹ nên cho trẻ được bác sĩ đánh giá khi:
- Khò khè mới xuất hiện và chưa rõ nguyên nhân.
- Khò khè kéo dài hoặc tăng dần.
- Trẻ bú kém.
- Trẻ thở nhanh hoặc có biểu hiện gắng sức khi thở.
- Trẻ sốt, ho hoặc có biểu hiện nhiễm trùng hô hấp.
- Khò khè tái diễn nhiều lần.
- Trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc còn rất nhỏ.
Trẻ sơ sinh không nên tự điều trị khò khè tại nhà chỉ dựa vào tiếng thở.
Cách chăm sóc trẻ sơ sinh bị khò khè tại nhà
Cách chăm sóc trẻ sơ sinh bị khò khè cần tập trung vào việc duy trì thông thoáng đường thở, đảm bảo trẻ bú đủ và theo dõi sát các dấu hiệu bất thường.
Nếu trẻ đã được bác sĩ đánh giá và tình trạng nhẹ, cha mẹ có thể:
Giữ thông thoáng mũi
Có thể sử dụng nước muối sinh lý phù hợp cho trẻ và làm sạch dịch mũi nhẹ nhàng khi trẻ nghẹt mũi, đặc biệt trước khi bú.
AAP cũng khuyến nghị nhỏ nước muối sinh lý và hút mũi nhẹ nhàng để giúp trẻ dễ thở hơn khi nghẹt mũi.
Cho trẻ bú từng lượng nhỏ, nhiều lần
Khi khó thở, trẻ có thể mệt và khó bú lâu. Chia nhỏ cữ bú có thể giúp trẻ duy trì lượng dịch cần thiết.
Tránh khói thuốc
Khói thuốc có thể làm ho và khò khè nặng hơn. Không hút thuốc trong nhà hoặc gần trẻ.
Theo dõi nhịp thở và khả năng bú
Đây là hai dấu hiệu rất hữu ích để nhận biết trẻ có đang xấu đi hay không.
Có nên tự ý dùng thuốc khi trẻ bị khò khè?
Không nên tự ý sử dụng thuốc cho trẻ sơ sinh bị khò khè khi chưa xác định được nguyên nhân.
Khò khè có nhiều nguyên nhân và không phải trường hợp nào cũng cần thuốc giãn phế quản, corticosteroid hay kháng sinh.
Đặc biệt, viêm tiểu phế quản chủ yếu do virus và kháng sinh không có tác dụng điều trị nguyên nhân virus. CDC cũng không khuyến nghị sử dụng thường quy albuterol hoặc corticosteroid cho trẻ bị viêm tiểu phế quản không nằm viện.
Cha mẹ không nên tự ý:
- Dùng kháng sinh.
- Dùng thuốc ho/cảm không kê đơn.
- Tự mua thuốc khí dung.
- Tự dùng thuốc giãn phế quản.
- Tự dùng corticosteroid.
Việc sử dụng thuốc cần dựa trên chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ.
Khò khè ở trẻ sơ sinh dưới góc nhìn Y học cổ truyền
Trong Y học cổ truyền, các biểu hiện ho, đàm, suyễn có thể được phân tích dựa trên những đặc điểm như đàm, phong, hàn, nhiệt và tình trạng Phế khí.
Tuy nhiên, khi đối tượng là trẻ sơ sinh đang khò khè, ưu tiên đầu tiên vẫn là đánh giá hô hấp theo Y học hiện đại để loại trừ tình trạng suy hô hấp, viêm tiểu phế quản nặng, viêm phổi, dị vật đường thở hoặc những nguyên nhân cần cấp cứu.
Y học cổ truyền nếu được sử dụng nên đóng vai trò hỗ trợ và cần được cá thể hóa bởi người có chuyên môn nhi khoa/YHCT, không thay thế đánh giá cấp cứu khi trẻ có dấu hiệu nguy hiểm.
Phòng ngừa khò khè và nhiễm trùng hô hấp ở trẻ sơ sinh
Cha mẹ có thể giảm nguy cơ nhiễm virus hô hấp bằng cách:
- Rửa tay trước khi chăm sóc trẻ.
- Hạn chế cho trẻ tiếp xúc với người đang mắc bệnh hô hấp.
- Không dùng chung dụng cụ ăn uống.
- Giữ môi trường sống không khói thuốc.
- Thực hiện các biện pháp phòng RSV phù hợp theo hướng dẫn y tế hiện hành.
CDC hiện có các biện pháp phòng RSV cho trẻ sơ sinh, bao gồm vaccine RSV cho mẹ trong thai kỳ hoặc kháng thể RSV cho trẻ trong những trường hợp phù hợp.
Câu hỏi thường gặp về khò khè ở trẻ sơ sinh
Trẻ sơ sinh khò khè khi ngủ có nguy hiểm không?
Không phải mọi tiếng thở bất thường đều nguy hiểm. Nghẹt mũi cũng có thể tạo ra âm thanh giống khò khè. Tuy nhiên, nếu trẻ kèm khó thở, co lõm lồng ngực, tím tái, bú kém hoặc lừ đừ, cần đưa trẻ đi khám ngay.
Trẻ sơ sinh khò khè có phải bị hen không?
Không nhất thiết. Ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong hai năm đầu đời, viêm tiểu phế quản là một nguyên nhân thường gặp của khò khè. Chẩn đoán hen ở trẻ rất nhỏ cần được bác sĩ đánh giá dựa trên diễn tiến và tiền sử.
Trẻ sơ sinh khò khè có nên tự mua thuốc uống không?
Không. Cha mẹ không nên tự ý dùng thuốc ho, kháng sinh, thuốc giãn phế quản hoặc corticosteroid khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Khi nào khò khè ở trẻ sơ sinh cần cấp cứu?
Khi trẻ khó thở nặng, co lõm lồng ngực rõ, tím môi/mặt, ngừng thở, lừ đừ hoặc không bú được, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay.
Kết luận
Nhìn chung, khò khè ở trẻ sơ sinh là một triệu chứng cần được đánh giá dựa trên nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng đến hô hấp của trẻ.
Khò khè ở trẻ sơ sinh có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó viêm tiểu phế quản do virus là một nguyên nhân thường gặp. Tuy nhiên, tiếng khò khè chỉ là một triệu chứng và không thể tự xác định nguyên nhân.
Điều cha mẹ cần quan tâm nhất là khả năng hô hấp, mức độ bú, tình trạng tỉnh táo và các dấu hiệu suy hô hấp. Khi trẻ khó thở, tím tái, ngừng thở, co lõm lồng ngực hoặc bú kém rõ rệt, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.
Xem thêm:Biếng ăn ở trẻ em: Góc nhìn Y học hiện đại và Y học cổ truyền
