Cứng khớp buổi sáng ở bàn tay là tình trạng thường gặp, biểu hiện bằng cảm giác các ngón tay hoặc khớp bàn tay khó vận động sau khi ngủ dậy. Một số người chỉ mất vài phút để bàn tay trở lại bình thường, trong khi những trường hợp khác có thể cứng kéo dài hàng chục phút hoặc vài giờ.

Thời gian kéo dài của triệu chứng, vị trí khớp bị ảnh hưởng, có hay không tình trạng sưng nóng và các triệu chứng đi kèm như tê tay, đau hoặc yếu lực có thể cung cấp nhiều thông tin để định hướng nguyên nhân.

Đặc biệt, cứng khớp buổi sáng kéo dài trên 30–60 phút và tái diễn thường xuyên cần lưu ý các bệnh lý viêm khớp, thay vì chỉ nghĩ đến thoái hóa hoặc do ngủ sai tư thế.

Cứng khớp buổi sáng là gì?

Cứng khớp buổi sáng là cảm giác khó vận động hoặc giảm độ linh hoạt của khớp sau một thời gian nghỉ ngơi kéo dài, thường rõ nhất sau khi thức dậy.

Người bệnh có thể cảm thấy:

Các ngón tay khó co duỗi.
Khó nắm hoặc mở bàn tay.
Cảm giác bàn tay nặng, căng hoặc “khựng”.
Khớp hơi đau khi bắt đầu vận động.
Sau vài phút vận động, cảm giác cứng giảm dần.

Tuy nhiên, cần phân biệt cứng khớp với tê tay.

Tê, châm chích hoặc mất cảm giác không phải là biểu hiện đặc hiệu của cứng khớp mà thường gợi ý thêm khả năng liên quan đến thần kinh ngoại biên hoặc thần kinh bị chèn ép, chẳng hạn hội chứng ống cổ tay.

Vì sao bàn tay thường cứng hơn sau khi ngủ dậy?

Trong thời gian ngủ, bàn tay gần như không vận động trong nhiều giờ. Khi một khớp, bao khớp, gân hoặc bao gân đã có bất thường từ trước, thời gian bất động kéo dài có thể khiến cảm giác cứng và khó vận động biểu hiện rõ hơn.

Khi bắt đầu cử động:

Vận động khớp và gân

→ tăng trượt các cấu trúc quanh khớp
→ thay đổi phân bố dịch trong mô
→ giảm cảm giác cứng
→ biên độ vận động được cải thiện.

Vì vậy, đặc điểm:

“Cứng sau khi ngủ dậy nhưng giảm dần khi vận động”

có giá trị khi khai thác bệnh sử.

Tuy nhiên, thời gian cứng kéo dài bao lâu còn quan trọng hơn việc triệu chứng có giảm khi vận động hay không.

Cứng khớp buổi sáng bao lâu là đáng lưu ý?

Đây là một trong những câu hỏi tôi thường khuyên bệnh nhân chú ý.

Cứng trong vài phút

Thường ít đặc hiệu và có thể gặp trong:

thoái hóa khớp;
bất động kéo dài;
quá tải cơ học;
bệnh lý gân quanh khớp.

Cứng kéo dài trên 30 phút

Cần nghĩ nhiều hơn đến tình trạng viêm khớp, đặc biệt nếu đi kèm:

sưng khớp;
đau nhiều khớp;
khớp nóng;
cứng tái diễn hàng ngày.

Cứng kéo dài 1 giờ hoặc lâu hơn

Nếu tình trạng này kéo dài nhiều tuần, đặc biệt khi có sưng nhiều khớp đối xứng, cần đánh giá các bệnh viêm khớp như viêm khớp dạng thấp.

Không thể chẩn đoán nguyên nhân chỉ dựa vào thời gian cứng khớp, nhưng đây là một dấu hiệu rất hữu ích để định hướng thăm khám.

5 nguyên nhân thường gặp gây cứng bàn tay buổi sáng

1. Thoái hóa khớp bàn tay

Thoái hóa khớp có thể gây:

đau khi sử dụng bàn tay;
cứng khớp sau thời gian nghỉ;
giảm biên độ vận động;
đôi khi có tiếng lạo xạo;
xuất hiện các thay đổi cấu trúc ở khớp liên đốt hoặc khớp nền ngón cái.

Đặc điểm thường gặp là:

cứng buổi sáng tương đối ngắn và cải thiện sau khi vận động.

Ở người lớn tuổi, đặc biệt người đã sử dụng bàn tay nhiều trong thời gian dài, đây là một nguyên nhân cần được xem xét.

2. Viêm khớp dạng thấp

Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn gây viêm màng hoạt dịch và có thể dẫn đến tổn thương khớp nếu không được kiểm soát.

Một số dấu hiệu gợi ý:

cứng khớp buổi sáng kéo dài;
sưng đau nhiều khớp;
thường liên quan các khớp nhỏ của bàn tay;
có tính chất tương đối đối xứng;
khó vận động bàn tay sau khi ngủ dậy;
triệu chứng kéo dài dai dẳng.

Nếu người bệnh có cứng khớp kéo dài trên 30–60 phút kèm sưng nhiều khớp, không nên chỉ tự điều trị bằng xoa bóp hoặc thuốc giảm đau mà nên được đánh giá chuyên khoa.

Tham khảo thêm các dấu hiệu của viêm khớp dạng thấp tại NIAMS

3. Hội chứng ống cổ tay

Hội chứng ống cổ tay xảy ra khi dây thần kinh giữa bị chèn ép tại vùng cổ tay.

Đây là điểm cần phân biệt với bệnh lý khớp.

Triệu chứng điển hình có thể gồm:

tê hoặc dị cảm ngón cái;
ngón trỏ;
ngón giữa;
một phần ngón nhẫn;
đau hoặc tê tăng về ban đêm;
cảm giác bàn tay vụng về;
giảm lực cầm nắm khi bệnh tiến triển.

Một số người mô tả:

“Sáng ngủ dậy bàn tay cứng và tê, phải xoa hoặc vẩy tay một lúc mới đỡ.”

Nếu bệnh kéo dài, có thể xuất hiện yếu cơ vùng mô cái và khó thực hiện động tác đối chiếu ngón cái.

Do đó:

Bàn tay cứng + tê về đêm nên nghĩ đến thần kinh chứ không chỉ nghĩ đến khớp.

4. Ngón tay lò xo và bệnh lý bao gân

Người bị ngón tay lò xo (trigger finger) thường có:

cứng một ngón vào buổi sáng;
khó co duỗi;
cảm giác ngón bị “kẹt”;
có thể nghe hoặc cảm nhận tiếng “cạch” khi duỗi;
đau ở vùng gốc ngón tay phía lòng bàn tay.

Cơ chế liên quan đến sự dày lên và rối loạn trượt của hệ thống gân gấp – ròng rọc, khiến gân khó di chuyển trơn tru.

Đây khác với hội chứng ống cổ tay:

Ngón tay lò xo chủ yếu là vấn đề cơ học của gân và ròng rọc, trong khi hội chứng ống cổ tay là bệnh lý chèn ép thần kinh.

5. Các bệnh lý chuyển hóa và thần kinh

Một số bệnh lý toàn thân có thể làm tăng nguy cơ các vấn đề ở bàn tay hoặc gây triệu chứng tương tự.

Đáng chú ý là:

đái tháo đường;
bệnh lý tuyến giáp;
bệnh lý thần kinh ngoại biên;
một số bệnh lý chuyển hóa.

Người bệnh đái tháo đường có thể gặp đồng thời nhiều vấn đề như:

hội chứng ống cổ tay;
ngón tay lò xo;
bệnh lý thần kinh ngoại biên.

Vì vậy, nếu bệnh nhân có tê hai bàn tay kéo dài, tái diễn hoặc kèm tê bàn chân, nên đánh giá cả nguyên nhân thần kinh và chuyển hóa.

Cứng khớp, tê tay và phù tay: đừng nhầm lẫn

Ba triệu chứng này có thể xuất hiện cùng nhau nhưng không đồng nghĩa.

Triệu chứng	Hướng nghĩ chính
Cứng khớp	Khớp, bao khớp, gân, viêm hoặc thoái hóa
Tê/châm chích	Thần kinh
Phù/nặng tay	Dịch mô, viêm, mạch máu, tư thế…
Kẹt/bật ngón	Gân – ròng rọc
Cứng kéo dài + sưng nhiều khớp	Bệnh lý viêm khớp

Đây là lý do khi bệnh nhân nói:

“Tôi bị cứng tay”

người thầy thuốc không nên chỉ hỏi:

“Cứng ở đâu?”

mà nên hỏi thêm:

“Có tê không? Có sưng không? Cứng bao lâu? Có đau không? Có bật ngón không?”

Những yếu tố có thể làm triệu chứng rõ hơn

Một số yếu tố có thể khiến cảm giác đau, cứng hoặc tê trở nên rõ hơn:

ít vận động;
sử dụng bàn tay lặp đi lặp lại;
tư thế cổ tay không thuận lợi;
ngủ với cổ tay gấp kéo dài;
quá tải cơ học;
thừa cân/béo phì;
đái tháo đường;
một số bệnh lý viêm hoặc chuyển hóa.

Tuy nhiên, không nên quy tất cả trường hợp cứng tay cho việc dùng điện thoại, đánh máy hoặc thức khuya.

Các yếu tố này có thể góp phần làm triệu chứng xuất hiện hoặc rõ hơn ở một số người, nhưng cần xác định bệnh lý nền nếu triệu chứng kéo dài.

Góc nhìn Y học cổ truyền

Trong YHCT, các biểu hiện như:

đau;
tê;
nặng;
cứng;
hạn chế vận động;

có thể được xem xét trong phạm vi Tý chứng và các rối loạn vận hành khí huyết ở kinh lạc.

Tùy biểu hiện cụ thể, thầy thuốc có thể cân nhắc các yếu tố như:

Thấp

Thường nổi bật:

nặng;
trì trệ;
cảm giác tay chân nặng;
triệu chứng dai dẳng.

Hàn

Có thể biểu hiện:

đau;
co cứng;
gặp lạnh tăng;
gặp ấm giảm.

Khí huyết không thông

Có thể biểu hiện:

đau;
tê;
hạn chế vận động;
triệu chứng khu trú.

Đàm thấp

Có thể được xem xét khi có biểu hiện:

nặng nề;
tê;
béo;
nhiều đàm thấp theo toàn bộ chứng trạng.

Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào một triệu chứng “cứng tay buổi sáng” để kết luận thấp, đàm thấp hay khí huyết ứ trệ.

YHCT cần dựa trên:

vọng – văn – vấn – thiết, kết hợp toàn bộ chứng trạng để biện chứng.

Có thể làm gì khi thức dậy bị cứng bàn tay?

Nếu triệu chứng nhẹ và không có dấu hiệu cảnh báo, có thể bắt đầu bằng vận động nhẹ.

1. Nắm – mở bàn tay

Mở các ngón:

→ nắm nhẹ

→ mở ra hoàn toàn.

Thực hiện:

5–10 lần.

Không cần cố siết mạnh.

2. Trượt gân các ngón

Có thể lần lượt thực hiện:

bàn tay mở → móc câu → nắm nhẹ → trở về tư thế mở.

Mục đích là giúp các gân gấp và duỗi vận động qua nhiều vị trí khác nhau.

Nếu xuất hiện đau tăng, kẹt ngón hoặc sưng rõ thì nên dừng và đánh giá nguyên nhân.

3. Vận động cổ tay nhẹ

Thực hiện:

gấp cổ tay;
duỗi cổ tay;
nghiêng cổ tay sang hai bên.

Mỗi động tác thực hiện nhẹ nhàng, không cố ép đến đau.

Khi nào nên đi khám?

Nên được thăm khám nếu:

cứng khớp tái diễn hàng ngày;
cứng kéo dài trên 30–60 phút;
nhiều khớp cùng bị ảnh hưởng;
khớp sưng nóng đỏ;
đau tăng dần;
tê tay kéo dài;
tê tăng về đêm;
yếu lực cầm nắm;
ngón tay thường xuyên bị kẹt;
xuất hiện teo cơ bàn tay;
triệu chứng ảnh hưởng sinh hoạt.

Đặc biệt:

Cứng buổi sáng kéo dài + sưng nhiều khớp đối xứng là lý do nên đánh giá sớm bệnh lý viêm khớp.

Điều trị như thế nào?

Điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân.

Có thể bao gồm:

điều chỉnh hoạt động;
bài tập phục hồi chức năng;
vật lý trị liệu;
nẹp trong một số trường hợp;
thuốc theo chỉ định;
điều trị bệnh lý chuyển hóa hoặc bệnh tự miễn nếu có;
các phương pháp YHCT như châm cứu, cứu, xoa bóp hoặc thuốc YHCT khi phù hợp với thể bệnh.

Không nên dùng một phác đồ cho tất cả trường hợp cứng tay.

Ví dụ:

CTS ≠ viêm khớp dạng thấp ≠ thoái hóa khớp ≠ ngón tay lò xo.

Mỗi bệnh có cơ chế bệnh sinh và mục tiêu điều trị khác nhau.

Kết luận

Cứng khớp buổi sáng ở bàn tay là một triệu chứng khá phổ biến nhưng không phải một chẩn đoán bệnh.

Điều quan trọng nhất khi đánh giá là xác định:

Cứng bao lâu?

Một hay nhiều khớp?

Có sưng không?

Có tê không?

Có kẹt/bật ngón không?

Có yếu tay không?

Từ đó mới phân biệt được các nhóm nguyên nhân như thoái hóa khớp, bệnh lý viêm khớp, hội chứng ống cổ tay, bệnh lý bao gân hoặc các rối loạn thần kinh – chuyển hóa.

Theo YHCT, các biểu hiện cứng, đau, tê, nặng có thể được biện chứng trong phạm vi Tý chứng và các rối loạn khí huyết, hàn thấp, thấp trệ hoặc đàm thấp. Tuy nhiên, biện chứng cần dựa trên toàn bộ chứng trạng chứ không chỉ dựa vào một triệu chứng đơn lẻ.