Giới thiệu

Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật trên toàn cầu. Việc điều trị phục hồi sau đột quỵ không chỉ dừng lại ở hồi sức cấp cứu mà còn đòi hỏi một chiến lược lâu dài, đa ngành. Trong đó, y học cổ truyền (YHCT) – đặc biệt là châm cứu và xoa bóp bấm huyệt – đang ngày càng chứng minh vai trò quan trọng trong việc phục hồi chức năng vận động, giảm co cứng, cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Phục hồi chức năng là một thành phần quan trọng trong chăm sóc và hồi phục sau đột quỵ, với mục tiêu cải thiện khả năng vận động, chức năng hằng ngày và mức độ độc lập của người bệnh.

Phục hồi sau đột quỵ là một quá trình cần được cá thể hóa, kết hợp giữa điều trị y khoa, phục hồi chức năng và các phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Mục tiêu điều trị phục hồi sau đột quỵ bằng YHCT

Theo bộ môn Châm cứu – Đại học Y Dược TP. HCM, mục tiêu phục hồi bao gồm:

• Giúp người bệnh tự di chuyển với sự hỗ trợ của dụng cụ hoặc không cần trợ giúp.
• Tái lập các chức năng sinh hoạt hàng ngày như ăn uống, tắm rửa, đi lại, vệ sinh cá nhân.
• Giúp người bệnh thích nghi với di chứng còn lại và trở lại công việc hoặc nghề mới phù hợp.
• Cải thiện tâm lý, trí nhớ, cảm xúc sau tổn thương não.

Nguyên tắc phục hồi vận động sau đột quỵ bằng YHCT

• Khởi động sớm: Bắt đầu trị liệu ngay khi sinh hiệu ổn định, lý tưởng từ ngày thứ 5 sau thiếu máu cục bộ.
• Cá nhân hóa điều trị: Lập kế hoạch trị liệu tối thiểu 1 giờ/ngày, 5 ngày/tuần.
• Tập trung vào thực hành chức năng: Tập theo nhiệm vụ, lặp lại các thao tác sinh hoạt hàng ngày.
• Phối hợp đa ngành: Đông – Tây y kết hợp, bao gồm bác sĩ phục hồi chức năng, châm cứu, vật lý trị liệu và dinh dưỡng.

Sau khi được đánh giá phù hợp, người bệnh có thể thực hiện các bài tập chi trên và chi dưới sau đột quỵ nhằm duy trì tầm vận động và từng bước cải thiện khả năng kiểm soát vận động.

Các giai đoạn phục hồi theo Brunnstrom

1. Giai đoạn I: Liệt mềm, không có trương lực cơ.
2. Giai đoạn II – III: Tăng dần trương lực, xuất hiện co cứng.
3. Giai đoạn IV – VI: Co cứng giảm dần, phối hợp động tác phục hồi.
4. Giai đoạn VII: Gần trở lại bình thường.

YHCT tác động hiệu quả vào giai đoạn II–V, giúp kiểm soát co cứng, tăng dẫn truyền thần kinh và cải thiện vận động tinh tế.

Cơ chế tác dụng của châm cứu trong phục hồi sau đột quỵ

Nghiên cứu hiện đại đã làm sáng tỏ nhiều cơ chế sinh học của châm cứu:

• Tăng sinh tế bào thần kinh và kích thích di chuyển đến vùng tổn thương.
• Điều hòa tuần hoàn máu não, cải thiện tưới máu vùng thiếu máu.
• Chống quá trình apoptosis (chết tế bào thần kinh).
• Điều chỉnh hóa chất thần kinh, cải thiện trí nhớ và tâm trạng.
• Tăng kết nối chức năng vỏ não, nhất là giữa hai bán cầu não sau tổn thương.

Huyệt Dương Lăng Tuyền (GB34) đã được chứng minh giúp tăng kết nối vỏ vận động hai bên sau châm.

Các phương pháp YHCT thường dùng

1. Châm cứu – điện châm
   • Kích thích huyệt đạo quan trọng như: Thừa phù, Bách hội, Thái xung, Kiên ngung, Hợp cốc.
   • Sử dụng điện châm ở tần số phù hợp giúp tăng hiệu quả dẫn truyền thần kinh.
2. Xoa bóp – bấm huyệt
   • Giúp thư giãn cơ, giảm co cứng và tăng lưu thông khí huyết.
   • Phối hợp bài tập chủ động – thụ động để phục hồi cảm giác và vận động.
3. Cấy chỉ – thủy châm
   • Áp dụng cho bệnh nhân mạn tính, duy trì tác dụng lâu dài, giảm tái phát co cứng.
4. Thuốc đông y
   • Tùy thể bệnh: Tán ứ, hoạt huyết, dưỡng não, bổ khí huyết.
   • Dạng dùng: thang sắc, hoàn tễ, cao mềm hoặc cao dán thảo dược.

Thời điểm và hiệu quả phục hồi

• Giai đoạn vàng phục hồi: 3 tuần đầu và 3 tháng đầu sau đột quỵ là giai đoạn não còn khả năng tái tổ chức mạnh mẽ.
• Cải thiện rõ rệt trong 12 tuần đầu, sau đó hiệu quả giảm dần nhưng vẫn có thể tiến bộ sau 6 tháng đến 1 năm nếu điều trị kiên trì.
• Tỷ lệ co cứng: Chiếm 27–43% trong 6 tháng đầu, thường gặp ở chi trên nhiều hơn chi dưới.

Lưu ý khi điều trị bằng YHCT

• Cần đánh giá tình trạng tổn thương, giai đoạn phục hồi, mức độ co cứng và thể bệnh YHCT cụ thể (phong đàm, khí hư huyết ứ…).
• Phối hợp linh hoạt giữa các phương pháp điều trị và phục hồi chức năng hiện đại để tăng hiệu quả.
• Điều trị nên được theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa YHCT có kinh nghiệm và thực hiện đúng quy trình kỹ thuật.

Kết luận

Điều trị phục hồi sau đột quỵ bằng YHCT là phương pháp toàn diện, an toàn và hiệu quả nếu được thực hiện đúng chỉ định. Với sự kết hợp giữa lý luận biện chứng của Đông y và bằng chứng khoa học hiện đại, YHCT mang lại hy vọng phục hồi tối ưu cho người bệnh sau đột quỵ.

Bên cạnh các phương pháp YHCT, phục hồi chức năng sau đột quỵ cần được cá thể hóa theo khả năng vận động, thăng bằng, giao tiếp, nuốt và sinh hoạt của từng người bệnh